Inny świat

Książka otwiera się zdaniem „Lato w Witebsku dobiegało końca”: narrator czeka w przepełnionej celi więzienia witebskiego na odczytanie wyroku. Śledztwo toczyło się wcześniej w więzieniu w Grodnie, ale o nim narrator tylko wspomina.

W czerwcu 1945 roku w Rzymie narrator spotyka dawnego współwięźnia z celi w Witebsku, który przyjechał specjalnie z Florencji. Ten wyznaje mu, że w obozie, by ratować własne życie, złożył fałszywe zeznanie przeciw czterem Niemcom ze swojej brygady i że rozstrzelano ich dwa dni później. Paryż pojawia się tylko w tytule epilogu („Upadek Paryża”).

Zniszczony egzemplarz „Zapisków z martwego domu” (Petersburg 1894) pożyczyła mu w tajemnicy Natalia Lwowna, mówiąc, że tej książki nie wolno już czytać, „zwłaszcza tutaj”. Dostojewski opisał w niej katorgę carską, więc narrator mógł porównać ją z łagrem; cytaty z tej książki otwierają wiele rozdziałów „Innego świata”.

Pierwszy zarzut, że jest polskim oficerem na usługach wywiadu niemieckiego (z powodu wysokich butów z cholewami i nazwiska, które kojarzyło się z niemieckim marszałkiem lotnictwa), szybko upadł. Narrator chciał przedostać się na Litwę, żeby bić się z Niemcami, ale w akcie oskarżenia napisano „aby prowadzić walkę ze Związkiem Sowieckim”; gdy prosił o zmianę tych słów, dostał w twarz i usłyszał, że „to wychodzi na jedno”. Skazano go na pięć lat obozu.

Wieczorem 19 stycznia 1942 roku podoficer Trzeciego Oddziału przypomniał sobie wreszcie o nim, a nazajutrz rano narrator opuścił obóz. Mimo układu z rządem polskim długo zatrzymywano go w łagrze; zwolnienie przyszło dopiero po głodówce protestacyjnej.

Według narratora przestępca pospolity staje się „urką” dopiero po kilkakrotnej recydywie; potem właściwie nie opuszcza już obozu. W latach 1937–1940 to oni rządzili nocą w zonie; grali w karty o cudze rzeczy i terroryzowali więźniów politycznych, których nazywali „biełoruczkami”.

Podział wprowadzała ponowna selekcja lekarska, którą narrator porównuje do niemieckiej „wybiórki” do gazu. Słowo „aktirowka” oznaczało w praktyce wyrok śmierci, dlatego więźniowie zabiegali o „słabosiłkę”, choć powroty do pracy zdarzały się rzadko.

Stachanowcy dostawali „trzeci kocioł”, czyli największą rację: rano gęstą kaszę ze śledziem lub solonym dorszem, a w południe dodatkową soję i chleb. Ich nazwiska wisiały na „czerwonej tablicy”, co dawało prawo do kupienia od czasu do czasu kawałka końskiej kiełbasy; dla tego zaszczytu brygady naciągały normę, czyli stosowały „tuftę”.

Narrator pisze, że do łaźni chodzili „mniej więcej co trzy tygodnie” i były to jedyne chwile, kiedy myli się naprawdę. Ubrania prażono w tym czasie w dezynfektorze; innej zmiany bielizny nie było, a dopiero w łaźni widać było, jak bardzo głód wyniszczył ciała więźniów.

Tuż przed świętami Polacy podpisali oświadczenie, że zostają w łagrze z rozporządzenia Osobogo Sowieszczanija NKWD, więc narrator zaczął się urządzać w Trupiarni na dłużej. Wieczorem przyszła reszta Polaków; dzielili się przechowanym chlebem, a pani Z. dała każdemu chusteczkę z wyhaftowanym orzełkiem.

Siostra szpitalna, obozowa żona wolnego lekarza Jegorowa, zakochała się w więźniu Jarosławie R. i nie ugięła się, choć jedno słowo Jegorowa mogło ją posłać do lasu. Zmarła w styczniu 1942 roku, „dając życie dziecku swej prawdziwej miłości”; narrator nazywa jej przemianę „zmartwychwstaniem”.

Śledztwo zaczęło się od zarzutu szpiegostwa, z którym Kostylew nie zgodził się mimo tortur. Ostatecznie sędzia oznajmił mu: „chciałeś z pomocą obcych mocarstw obalić obecny ustrój Związku Sowieckiego”. Dowodem było zeznanie trzech kolegów ze Szkoły Morskiej, którzy powtórzyli jego okrzyk: „Wyzwolić Zachód! Od czego?”.

Tania dostała dziesięć lat za kilka nadprogramowych tańców na balu dyplomatów i trafiła do brygady leśnej. Na obozowym koncercie śpiewała po raz pierwszy od 1937 roku, ale „lesoruby” wygwizdali ją, bo rzuciła więźnia dla człowieka wolnego.

W celi 37. leningradzkiej Pieriesyłki, przeznaczonej najwyżej dla 20 osób, siedziało 70 więźniów, wśród nich wysocy oficerowie Armii Czerwonej oskarżeni w 1937 roku o szpiegostwo. Narrator trafił tam przypadkiem, bo przy segregowaniu etapu zabrakło jego nazwiska na liście.

Stary kolejarz z Kijowa przesiedział dziesięć lat i jako jedyny mówił o zwolnieniu z całkowitą pewnością. W lipcu 1941 roku, w dniu końca kary, usłyszał, że wyrok przedłużono mu „biezsroczno”, i jeszcze tego samego popołudnia zmarł w baraku na atak serca. Część więźniów uznała, że sam „podrażnił los” swoją ufnością.

Samsonow, naczelnik oddziału jercewskiego, oglądał czasem nowych więźniów jak towar na targu niewolników i z zadowoleniem dotykał ich mięśni. To do jego biura więźniowie odnieśli chleb i kartki na zupę, ogłaszając głodówkę protestacyjną.